Vier Sterren

welkom op de blog van Wim Gabriels

Stephen Jay Gould – Wonderful Life

De in 2002 overleden Amerikaanse paleontoloog Stephen Jay Gould schreef naast zijn wetenschappelijke publicaties ook heel wat toegankelijkere werken over evolutie. Hij was één van de zeldzame vooraanstaande biologen met een zekere bekendheid bij het grote publiek (in 1997 vertolkte hij zelfs een gastrol in The Simpsons).

Zijn boek “Wonderful Life” uit 1990 behandelt de fossielenrijkdom van de Burgess Shale. Deze geologische site in Brits-Columbia (Canada) stamt uit het midden van het Cambrium, een van de vroegste geologische periodes waarvan dierlijke fossielen bekend zijn. De fossielen van de Burgess Shale zijn ruim 500 miljoen jaar oud (meer dan tweemaal zo oud als de vroegste dinosauriërs). Het is één van de weinige vindplaatsen van fossielen uit het Cambrium waarin ook zachte onderdelen van dieren bewaard zijn gebleven. Dierlijke fossielen bestaan doorgaans enkel uit harde onderdelen, zoals tanden of skeletten van gewervelden of schelpen van weekdieren. Fossielen van zachte onderdelen zijn erg uitzonderlijk. Dat maakt de Burgess Shale een enorm waardevolle bron van kennis over de vroege evolutie van dierlijk leven op aarde.

De Burgess Shale werd in 1910 ontdekt door Charles Walcott, een Amerikaanse paleontoloog. Hij beschreef de meeste fossiele diersoorten die er voorkwamen en deelde ze in bij uiteenlopende reeds gekende phyla (een phylum is het hoogste hiërarchische indelingsniveau binnen het dierenrijk, voorbeelden zijn de geleedpotigen, de weekdieren en de chordadieren). Sindsdien werden de fossielen van de Burgess Shale lange tijd nauwelijks nog bestudeerd.

Pas in de jaren zeventig en tachtig van vorige eeuw werden deze fossielen voor het eerst aan een grondig onderzoek onderworpen. Dat was hoofdzakelijk het werk van drie onderzoekers van de universiteit van Cambridge: Harry Whittington, Derek Briggs en Simon Conway Morris. Hun technieken leverden een veel beter inzicht op in de lichaamsbouw van deze dieren. Geleidelijk aan werd duidelijk dat de dieren uit de Burgess Shale een enorme diversiteit in anatomie vertoonden en dat, in tegenstelling tot wat Walcott aannam, een aanzienlijk deel ervan zelfs bij geen enkel vandaag nog voorkomend phylum ondergebracht kan worden. Ze beschreven de meest uiteenlopende bizarre creaturen die niet zouden misstaan in een SF-film, zoals Anomalocaris, de toepasselijk genaamde Hallucigenia en mijn persoonlijke favoriet, Opabinia.

De anatomische diversiteit die bestond ten tijde van de Burgess Shale schijnt in de loop van de geschiedenis dus sterk gereduceerd geraakt te zijn waarbij een beperkt aantal phyla wel bleven bestaan (waarvan de geleedpotigen en de chordadieren tot de meest succesvolle behoren). Gould grijpt het verhaal van de Burgess Shale aan om een fundamentele vraag over de evolutie van het leven op aarde te stellen: wat als we de klok terug zouden draaien en alles opnieuw laten beginnen? Zouden opnieuw dezelfde diergroepen dominant worden of zou alles een totaal andere wending krijgen?

Niet alles hangt af van adaptatie. Ook de andere phyla die voorkwamen in het Cambrium, waren uitstekend aangepast aan hun omgeving. Gould ziet geen reden om aan te nemen dat de phyla die vandaag zo succesvol zijn, toen reeds een stapje voor hadden. Hij hecht groot belang aan wat hij zelf contingency noemt. Veranderende omstandigheden die plotseling een bepaalde diergroep een competitief voordeel bezorgen, kunnen door toeval bepaald zijn. Een mooi voorbeeld betreft de zoogdieren, die miljoenen jaren in de schaduw leefden van de oppermachtige dinosauriërs. Toen die laatste (met uitzondering van de vogels) aan het einde van het Krijt het loodje moesten leggen tijdens de grote uitstervingsgolf veroorzaakt door de inslag van een asteroïde, bleken de tot dan toe marginale zoogdieren over de eigenschappen te beschikken die hen in staat stelden door het oog van de naald te kruipen. Als we de klok opnieuw zouden laten lopen, te beginnen bij het Cambrium, zou de kans op dezelfde uitkomst volgens Gould dan ook verwaarloosbaar zijn. Ook het bestaan van de mens is dus geenszins een noodzakelijk eindresultaat.

Wonderful Life stamt uit 1989, en het onderzoek heeft intussen niet stilgestaan. Daardoor is onze visie op heel wat van de beschreven soorten intussen sterk veranderd. Hallucigenia bijvoorbeeld is intussen letterlijk op zijn kop gezet, Nectocaris bleek een primitief weekdier te zijn en Anomalocaris, die aanvankelijk als predator werd gezien, had misschien toch geen trilobieten op zijn menu staan. De wetenschappelijke inzichten zullen uiteraard blijven evolueren, en dat is maar goed ook. Niettemin blijft dit boek van Gould een uitstekende inleiding in de fascinerende wereld van de Burgess Shale, die ik ten zeerste kan aanbevelen.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: